Samoskuteczność: co to jest i dlaczego jest ważna?

Przyjdzie taki dzień (a może już przyszedł?), kiedy zorientujesz się, że Twój dotychczasowy sposób pracy przestał działać. Albo działa, ale widzisz, że są ludzie, którzy stosują inne rozwiązania i radzą sobie lepiej. Ty też chcesz pracować szybciej i mądrzej, więc podejmujesz decyzję o zmianie.

Wbrew pozorom ta zmiana to nie tylko poznanie nowego narzędzia czy procesu. To przede wszystkim oduczenie się starego sposobu oraz konieczność wyrobienia nowego nawyku. Aby tego dokonać, potrzebujesz czegoś więcej niż samodyscypliny. Potrzebujesz samoskuteczności.

Co to jest samoskuteczność?

Samoskuteczność to inaczej poczucie własnej skuteczności. To również sprawczość, zaradność i zdolność do poszukiwania różnych sposobów rozwiązania problemu i niewycofywania się przy pierwszej porażce.

Zyskujesz ją wtedy, gdy jesteś przekonany o swoich zdolnościach i możliwościach działania, które pozwalają ci osiągać wybrany cel, bez względu na pojawiające się przeszkody. To właśnie samoskuteczność daje ci motywację do kolejnych prób zmiany zachowania.

Samoskuteczność – deficytowa kompetencja?

W raporcie Forum Ekonomicznego w Davos z 2023 roku postawiono tezę, że samoskuteczność to najbardziej deficytowa kompetencja u przedstawicieli młodego pokolenia. Dlaczego eksperci pokusili się o tak dużą generalizację? Jako czynniki wskazuje się wychowanie w innym modelu rodzicielskim i nieco innym systemie edukacji. Do niskiego poczucia własnej skuteczności przyczyniać się może również… technologia.

Czym skorupka za młodu nasiąknie…

Współczesny model wychowania sprawia, że dzieci często nie doświadczają takich frustracji i wyzwań, jak poprzednie pokolenia. Non stop towarzysząc najmłodszym w zabawie, asekurując i asystując, rozwiązując za nie problemy, a nawet wtrącając się we wszystkie ich konflikty rodzice (nieświadomie i w dobrej wierze) pozbawiają dzieci zaradności i właśnie możliwości budowania swojej samoskuteczności.

Podobnie szkoła w większości przypadków nie kształtuje kreatywności i nie zachęca do przejmowania inicjatywy. Nastawiona jest bowiem na produktywność, zaliczanie kolejnych egzaminów i „dowożenie wyników” (brzmi znajomo, prawda?). Uczniowie uczą się jak rozwiązywać testy albo jak zdobyć na nich wymagane minimum punktów. Niestety w takim systemie krytyczne myślenie rzadko bywa premiowane.

Technologia jak bułka z masłem

W świecie, który zalewa nas ciągle nowymi informacjami i bodźcami, jednym z najcenniejszych zasobów staje się czas. Nic więc dziwnego, że wszelkie rozwiązania projektuje się tak, by były jak najbardziej intuicyjne i tym samym zabierały jak najmniej czasu. Z jednej strony we współczesnej rzeczywistości trudno byłoby sobie wyobrazić inną tendencję, z drugiej… to kolejny element obniżający naszą samoskuteczność.

Maksymalnie uproszczone komunikaty, wyjaśnianie wszystkiego na obrazkach, prowadzenie użytkownika za rękę powodują, że człowiek nie uczy się poszukiwać rozwiązań, bo robi to za niego technologia.

Jeśli za każdym razem odpowiedź lub inicjatywa przychodzi z zewnątrz, przestajemy jej szukać w sobie i nie mamy poczucia, że kontrolujemy sytuację. Tak jest oszczędniej – mózg nie jest zmuszony do szukania rozwiązań, bo dostajemy je na tacy i to błyskawicznie. Niby fajnie, a jednak to swojego rodzaju zwolnienie z myślenia.

Konsekwencje niskiej samoskuteczności

Niska samoskuteczność ma oczywiście wiele złożonych konsekwencji psychologicznych i społecznych. Dla potrzeb tego artykułu zajmijmy się jednak tymi, związanymi z procesem uczenia. Zostały one dobrze zobrazowane w badaniu grupy 215 studentów drugiego roku pedagogiki na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach pod kierunkiem Violetty Rodek.

Badani z wysokim wskaźnikiem samoskuteczności znacznie częściej uczyli się systematycznie, poświęcając dużo czasu na samodzielną naukę i jej optymalne rozplanowanie w czasie. Byli wytrwali, konsekwentni i potrafili koncentrować się w dłuższych okresach nauki. Mieli także wysokie poczucie odpowiedzialności za własny proces uczenia się i osiągane wyniki.

Studenci o niskim poczuciu własnej skuteczności wkładali zdecydowanie mniej wysiłku w proces samodzielnego uczenia się, a ich praca bywała często niesystematyczna i epizodyczna – pracowali zrywami. Mieli problemy z planowaniem własnego działania i często odkładali całą naukę na ostatni moment tuż przed egzaminami. Doświadczali również trudności z dłuższym skupieniem uwagi i motywacją.

Potwierdza to, że przy długotrwałych procesach uczenia się czy zmiany nawyków, samoskuteczność jest niezbędna. Na szczęście nie jest ona cechą wrodzoną. Można ją z powodzeniem kształtować.

Jak wyćwiczyć samoskuteczność?

Samoskuteczność rośnie tam, gdzie pojawia się doświadczenie własnej sprawczości. Mówiąc prosto: musisz pokazać samemu sobie, że „potrafisz”. Dlatego najlepiej zacząć od małych, konkretnych celów, które możesz zrealizować w ciągu kilku dni. Wybierz jedno zadanie, na przykład zaplanowanie działań na kolejny tydzień – i zrealizuj je.

Każde domknięte zadanie to dowód, że potrafisz doprowadzić rzecz do końca, a taki dowód działa silniej niż jakakolwiek motywacyjna przemowa. Poprzeczkę podnoś sobie stopniowo, tak by zadanie wymagało wysiłku, ale pozostawało w zasięgu.

Duże znaczenie ma także obserwowanie kogoś, kto radzi sobie z podobnymi wyzwaniami. Pomoże Ci to zobaczyć, że cel jest osiągalny, a rozmowa z takim człowiekiem często podpowiada konkretne rozwiązania.

Równie ważne jest to, jak reagujesz na potknięcia. Gdy coś nie wychodzi, zamiast pytać: „czy się do tego nadaję?”, zapytaj: „co mogę zrobić inaczej?”. Taka zmiana perspektywy przenosi uwagę z negatywnej oceny własnych kompetencji na szukanie strategii, a to właśnie zdolność do poszukiwania różnych dróg wyróżnia osoby o wysokiej samoskuteczności.